سوگیری‌های شناختی در مدیریت بحران و پیشگیری و مهار آنها با استفاده از آموزه‌های نهج‌البلاغه
در مدیریت بحران، مسئله فقط فقدان اطلاعات یا ضعف قدرت تحلیل نیست؛ گاهی انسان با وجود برخورداری از توانایی‌های شناختی، به دلیل سوگیری در پردازش اطلاعات، اختلال در داوری یا ناتوانی در اصلاح باورهای خود، از تشخیص صحیح فاصله می‌گیرد. مدل انسان‌شناختی خطبه اول نهج‌البلاغه می‌تواند چارچوبی برای بررسی این فاصله فراهم کند و با پیوندزدن آن به پژوهش‌های روان‌شناسی شناختی و مدیریت بحران، مبنایی برای طراحی سازوکارهای دفع یا پیشگیری و مهار یا رفع خطا به دست دهد.
سوگیری‌های شناختی چیست ؟
سوگیری‌های شناختی، الگوهای نسبتاً نظام‌مند در ادراک، تفسیر و داوری انسان هستند که می‌توانند موجب انحراف قضاوت از ارزیابی جامع و متوازن اطلاعات شوند. این سوگیری‌ها در شرایط بحران، به دلیل فشار روانی، محدودیت زمانی و ابهام اطلاعاتی، تشدید می‌شوند. از جمله مهمترین آنها می‌توان به سوگیری تأییدی (تمایل به پذیرش اطلاعات همسو با باورهای قبلی)، لنگرگیری (اتکای بیش از حد به نخستین اطلاعات دریافتی) و دسترس‌پذیری (تأثیرگذاری نامتناسب اطلاعات برجسته یا به‌یادماندنی بر قضاوت) اشاره کرد. در نتیجه، تصمیم‌گیرنده ممکن است به‌جای ارزیابی واقعیت موجود، بر اساس برداشت‌های اولیه یا باورهای تثبیت‌شده عمل کند.
مکانیسم تصمیم‌گیری در بحران تصمیم‌گیری در بحران، فرایندی است که طی آن فرد یا گروه باید با وجود ابهام، اطلاعات ناقص، فشار زمانی و پیامدهای بالقوه سنگین، از میان گزینه‌های موجود انتخاب کند. در چنین شرایطی، تصمیم‌گیری می‌تواند میان دو شیوه حرکت کند: پردازش سریع و شهودی، متکی بر تجربه و الگوهای آشنا؛ و پردازش تحلیلی و سنجشگرانه، متکی بر بررسی شواهد و مقایسه گزینه‌ها. فشار بحران ممکن است فرصت پردازش تحلیلی را محدود و اتکا به داوری‌های شهودی را بیشتر کند. بااین‌حال، تصمیم‌گیری شهودی لزوماً خطا نیست؛ به‌ویژه در افراد باتجربه و موقعیت‌های آشنا، می‌تواند سریع و کارآمد باشد. مسئله اصلی، تناسب شیوه تصمیم‌گیری با ماهیت بحران و امکان ارزیابی و اصلاح تصمیم است. حال با توجه به آنچه گفته آمد می توان دریافت مکانیسم تصمیم گیری در مدیریت بحران بهترین مرتع برای سوگیری های شناختی است هم از این رو باید با شناخت توانمندی های شناختی انسان و تقویت آنها در وهله اول تلاش برای پیشگیری و یا دفع سوگیری های شناختی نمود . اما آنچه در واقع اتفاق می افتد این است که سوگیری های شناختی در بحران های طبیعی جزء لاینفک مدیریت بحران است هم از این رو باید تلاش نمود تا اینگونه سوگیری ها رفع یا مهار نمود .
توانمندی های شناختی انسان و مکانیسم عملکرد صحیح آنها در نهج‌البلاغه ؛ تلاش برای پیشگیری و دفع سوگیری های شناختی در خطبه اول نهج‌البلاغه امام علی علیه‌السلام فرمودند: «فَنَفَخَ فِیهَا مِنْ رُوحِهِ فَمَثُلَتْ إِنْسَاناً ذَا أَذْهَانٍ یُجِیلُهَا، وَفِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِهَا، وَجَوَارِحَ یَخْتَدِمُهَا، وَأَدَوَاتٍ یُقَلِّبُهَا، وَمَعْرِفَةٍ یَفْرُقُ بِهَا بَیْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ...» در این عبارت، مشخص می شود هویت انسانی در گرو ارتباط و اتصال به خداست که تشکیل می شود و بر اساس همین هویت از توانمندی های مختلفی نیز برخوردار می گردد .
بر اساس این عبارت می‌توان چند مؤلفه مرتبط با شناخت انسان را از یکدیگر متمایز کرد :
۱. اذهان : توانایی‌های ذهنی متعدد انسان که می‌توانند موضوعات مختلف را بررسی کنند و مهمترین خصیصه آن پویایی و تحرک است.
۲. فکر : فعالیت ذهن که حاصل برخورد با مسئله ، مسئله شناسی ، حرکت از مسئله به دانش ها ، حرکت بین دانش ها و حرکت از طرف دانش ها برای حل مسئله است و خصیصه مهم آن تجزیه و تحلیل و همچنین پردازش ، ترکیب و به‌کارگیری داده‌ها و دریافت‌هاست .
۳. جوارح و ابزارها: امکانات بدنی و عملیاتی انسان برای اقدام در جهان.
۴. معرفت: توانایی تمایز میان حق و باطل. اما براساس خطبه ۸۷ نهج البلاغه آنجا که امام علی علیه‌السلام می فرمایند: «عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ» آنگاه که انسان بندگی خدا را پیشه کند و توجه به هویت انسانی خود پیدا کند آثار زیر برای او حاصل خواهد شد هَوَّنَ الشَّدِیدَ (آسان شدن سختی ها ) ؛ نَظَرَ فَأَبْصَرَ ( هوشیاری و دقت در یافته های حسی ) فَهُوَ مِنَ الْیَقِینِ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ ( باورمندی به آموخته ها )
قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِی أَرْفَعِ الْأُمُورِ مِنْ إِصْدَارِ کُلِّ وَارِدٍ عَلَیْهِ ( مسئولیت پذیری) تَصْیِیرِ کُلِّ فَرْعٍ إِلَى أَصْلِهِ ( توان مدیریت) مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ ( توان ابهام زدایی ) دَفَّاعُ مُعْضِلَاتٍ ( توان حل مسئله ) قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ فَکَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْیُ الْهَوَى عَنْ نَفْسِه ( عدالت محوری) بر این اساس باید گفت توجه به هویت انسانی و درک بندگی خدا تقویت توانمندی‌های انسانی را به دنبال دارد و به تبع آن دفع و پیشگیری از سوگیری های شناختی را نتیجه خواهد داد . خطای شناختی انسان و راه بازگشت به خویشتن در نهج‌البلاغه؛ تلاش برای رفع یا مهار سوگیری های شناختی امام علی علیه‌السلام در ادامه خطبه اول درباره دشمنی ابلیس با انسان سخن به میان آورده و حاصل این ارتباط را چنین می فرمایند: «فَبَاعَ الْیَقِینَ بِشَکِّهِ وَ الْعَزِیمَةَ بِوَهْنِهِ وَ اسْتَبْدَلَ بِالْجَذَلِ وَجَلًا وَ بِالاغْتِرَارِ نَدَماً» براساس این جمله وقتی انسان از ارتباط با خدا غفلت ورزد دستگاه معرفتی اش نیز دچار تغییر گشته و انحراف از یقین در وجود او مولودی با نام شک را به وجود می آورد و مکانیسم تصمیم گیری در او دچار بیماری شده ، رأی و نظر او سست می گردد هم از این رو می توان گفت سوگیری های شناختی در کسانی که از هویت انسانی خود غافل شوند بیشتر رخ خواهد داد .
امام علی علیه‌السلام درباره آثار این غفلت می فرمایند: «... لَمَّا بَدَّلَ أَکْثَرُ خَلْقِهِ عَهْدَ اللَّهِ إِلَیْهِمْ فَجَهِلُوا حَقَّهُ وَ اتَّخَذُوا الْأَنْدَادَ مَعَهُ وَ اجْتَالَتْهُمُ الشَّیَاطِینُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ وَ اقْتَطَعَتْهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ» بر اساس این عبارت در این حالت دستگاه معرفتی انسان از عملکرد صحیح بازداشته شده و لذا از بندگی خدا که اصل هویت اوست منقطع خواهد شد.
امیر مومنان علیه السلام برای درمان این غفلت راهکارهایی را ذکر فرموده‌اند:
۱ـ ارجاع انسان به توانایی های فطری با مراجعه به آموزه های دینی: « فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَهُ لِیَسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ یُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِیَّ نِعْمَتِهِ وَ یَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ» خطبه اول
۲ـ بالا بردن افق فکری : در خطبه ۱۸۵ نهج‌البلاغه می فرمایند: «وَ لَوْ فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ الْقُدْرَةِ وَ جَسِیمِ النِّعْمَةِ، لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِیقِ»
۳ـ دوری از وسوسه ها امام علی علیه‌السلام در خطبه ۹۱ نهج البلاغه می فرمایند: «حَاوَلَ الْفِکْرُ الْمُبَرَّأُ مِنْ خَطَرَاتِ الْوَسَاوِسِ ....» بر اساس آنچه گفته آمد در مهار سوگیری های شناختی باید با دوری از وسوسه ها، بالا بردن افق فکری و ارتقای دینداری به مهار و رفع آن پرداخت.
احمد فعال اصفهانی
مسئول دفتر نمایندگی ولی فقیه در جمعیت هلال‌احمر استان اصفهان