S
Header
fa

نگاهی به ویژگی خانواده در دوران کنونی

اگر بخواهیم به ویژگی های اساسی خانواده در عصر کنونی اشاره کنیم، باید از سه خصوصیت مهم یعنی مصرفی شدن، فردی شدن و چهل تکه شدن آنان نام برد. در این نوشتار ضمن گذری کوتاه به این سه مساله به برخی از ویژگی های خانواده ایرانی که محصولی از تجمع هویت‌های مختلف جهانی و دینی است، اشاره می شود. تقابل وضعیت خانواده های ایرانی در برابر آن چه در جوامع دیگر می گذرد می تواند شمایی کامل تر برای ترسیم آینده مان باشد.7/7/2017 11:29:58 PM7/7/2017 11:18:25 PMحوزه نمایندگی ولی فقیه در هلال احمر400600http://Media.nvhelal.ir/Image/2017/07/201707101739667319_Thum.jpg nvhelal
کد خبر : 62573

نگاهی به ویژگی خانواده در دوران کنونی

سرویس اخبار
اگر بخواهیم به ویژگی های اساسی خانواده در عصر کنونی اشاره کنیم، باید از سه خصوصیت مهم یعنی مصرفی شدن، فردی شدن و چهل تکه شدن آنان نام برد. در این نوشتار ضمن گذری کوتاه به این سه مساله به برخی از ویژگی های خانواده ایرانی که محصولی از تجمع هویت‌های مختلف جهانی و دینی است، اشاره می شود. تقابل وضعیت خانواده های ایرانی در برابر آن چه در جوامع دیگر می گذرد می تواند شمایی کامل تر برای ترسیم آینده مان باشد.
جمعه 16 تیر 1396 ساعت 23:29
حوزه نمایندگی ولی فقیه در هلال احمر
نگاهی به ویژگی خانواده در دوران کنونی اگر بخواهیم به ویژگی های اساسی خانواده در عصر کنونی اشاره کنیم، باید از سه خصوصیت مهم یعنی مصرفی شدن، فردی شدن و چهل تکه شدن آنان نام برد. در این نوشتار ضمن گذری کوتاه به این سه مساله به برخی از ویژگی های خانواده ایرانی که محصولی از تجمع هویت‌های مختلف جهانی و دینی است، اشاره می شود. تقابل وضعیت خانواده های ایرانی در برابر آن چه در جوامع دیگر می گذرد می تواند شمایی کامل تر برای ترسیم آینده مان باشد. http://Media.nvhelal.ir//Image/2017/07/201707101739667319_Thum.jpg نگاهی,به,ویژگی,خانواده,در,دوران,کنونی nvhelal

ویژگیهای خانواده در عصر حاضر

مصرفی شدن :

یکی از ویژگی‌های اساسی خانواده در عصر کنونی، مصرفی شدن است. مقوله مصرف بسیاری از باعث مشغله فکری افراد خانواده شده است. مصرف اقلام غیرفرهنگی، در نیم قرن اخیر، دستخوش تحولات زیادی شده است. مهم‌ترین ویژگی مصرف در عصر مدرنیته متأخر آن است که از جنبه رفع احتیاج، به سمت مصرف فراغتی، یعنی مصرف برای پُرکردن اوقات فراغت، تغییر جهت داده است. به تعبیر دیگر امروزه بخش کمتری از درآمد خانواده به مصرف امور ضروری می‌رسد و اساسا مصرف، خود به لذت، ابزاری برای کسب هویت و تشخیص اجتماعی و به یک سرمایه اجتماعی برای خانواده تبدیل شده است. توضیح بیشتر آنکه امروزه بخش زیادی از درآمد خانواده ها صرف خریدهای پیش بینی نشده می شود. گسترش مراکز خرید در شهرها و استقبال گسترده خانواده ها از آنان و آمار اقلام خریداری شده از این مراکز، تأییدی برای افزایش خریدهای تصادفی است. از طرفی، آمارها نشان می‌دهد که بخش مهمی از ساعات فراغت اعضای خانواده، صرف پرسه‌زنی در خیابان‌ها و پاساژگردی‌ها می‌شود. این در حالی است که بسیاری از این پاساژگردها، اصلا قصد خرید ندارند و صرفا به شکل تفریحی، مغازه ها را ورانداز و اجناس را زیر و رو می‌‌کنند، البته ممکن است که در این میان اجناسی را هم خریداری کنند، ولی نکته مهم آن است که نه قصد خریدی در کار بود و نه این خرید، در جهت رفع ضروریات و نیازهای اولیه و حتی ثانویه صورت گرفته است.

برای روشن تر شدن مسأله می توان به مقایسه ای گویا میان جوامع گذشته و جوامع کنونی در مقوله خرید پرداخت. اگر در گذشته خانواده هنگام خرید یک کالا، تأکید بسیاری بر دوام آن داشت و تمایلی برای هدر دادن سرمایه اقتصادی خود برای خرید کالاهای کم دوام نداشت، امروزه در خرید اشیای مصرفی مانند کیف و کفش و لباس کمتر به این ارزش پای‌بند است بلکه تعویض‌پذیری اشیای مصرفی در فواصل زمانی کوتاه‌تر به یک پیش‌فرض در هنگام خرید تبدیل شده و افراد علاقه ای به نگهداری پوشاک یا برخی اقلام مصرفی دیگر در مدتی بیش از چند ماه از خود نشان نمی دهند. بازار خرید کالاهای صوتی، صوتی و تصویری، تلفن همراه و موادی از این قبیل نشان می دهد که خرید مدلهای جدید این کالاها تابع از کار افتادن اجناس فعلی نیست، بلکه خانواده برای نو به نو شدن هزینه می‌کند. در اینجا خریدهای پی در پی، نوع کالاهای خریداری شده و کیفیت خرید، نوعی ابزا هویت اجتماعی و عاملی تمایزبخش به حساب می آید.

فردی شدن : 

از دیگر ویژگی خانواده ها در عصر کنونی می توان به فردی شدن آنان اشاره کرد. فردی شدن خانواده ها ناظر به این واقعیت است که خانواده‌ها در گذشته، جمع‌گرا بودند و ضوابط اجتماعی و ارزشهای گروهی، انتخاب و فعالیتهایشان را هدایت می کرد. در آن جوامع، حیثیت خانوادگی به حدی ارزشمند بود که افراد به خاطر حفظ خانواده و آبروی همسر، اسرار خانواده را حفظ می کردند و به خاطر خانواده، از بسیاری از منافع شخصی خود می گذشتند. این در حالی است که امروزه این ویژگی به شدت کمرنگ شده است. در حال حاضر، روند تحولات خانواده به سمتی است که اعتبار خانواده در خدمت درخواستهای فرد و غالبا فرزند، خرج می شود. در این میان زندگی خانوادگی، تا زمانی تحمل می شود که در خدمت خواسته های فردی باشد.  رشد فردگرایی در عصر جدید ـ که مرهون تنوع راه های پیش رو و توانایی انتخابهای متعدد است ـ ساختار خانواده و الگوی تفکیک نقش‌ها را بیش از پیش، متحول و انعطاف پذیر ساخته است. مشاوران خانواده، روانشناسان و کارشناسان امور انسانی مدرن در جایگاه مراجع تربیتی، نه تنها خانواده را برای پذیرش این تحولات، آماده می سازند بلکه با عقلانیت بخشیدن به تحولات، روند آنرا تسریع می کنند.

چهل تکه شدن :

از دیگر ویژگی‌های خانواده در عصر کنونی، هویت مختلط یا چهل‌تکه آنان است. هویت چهل‌تکه یا هویت مختلط، تعبیری است که برخی نویسندگان برای بیان ویژگی فرد و خانواده در عصر جهانی شدن، به کار برده اند. سبک زندگی فرامدرن که مشخصه آن، تلفیق عناصر فرهنگی متعلق به جهانهای مختلف است، چهل تکه شدن را تبیین می کند. برای نمونه خانواده ایرانی، عناصری از فرهنگ مدرن و فرهنگ دینی خود را بدون آنکه احساس تضاد کند با هم ترکیب می کند و هویت جدید و سیال می آفریند. خانواده هایی که ماهواره را با مسجد ترکیب کرده اند، زنانی که نماز و بدحجابی را در هم آمیخته اند، جوانی که با دختران نامحرم به روشهای دوستانه و فریبنده در موضوعات دینی ارتباط برقرار می کنند یا در محیطهای مجازی و شبکه های اجتماعی چت یا برقراری ارتباط می کنند، چهل تکه بودن هویت را نشان می دهند. این هویتهای متعدد، خود به وجود آورنده سبکهای مختلف زندگی هستند. بدین معنا که در یک جامعه واحد در اثر هویتهای متعددی که افراد آن دارند، سبکهای متعددی از زندگی به وجود می‌آید. بنابراین هویتهای متعدد به سبکهای متعدد از زندگی منجر می شود و این خود نتایج و پیامدهایی را به دنبال خواهد داشت. به تعبیر دیگر تکثر سبکهای زندگی در میان خانواده و همچنین در بین اعضای یک خانواده، که همراه با شکاف یا گسست نسلی است، مسائلی را پیش روی خانواده می گذارد که در گذشته کمتر شاهد آن بودیم. در این رابطه می توان به در هم آمیختن مرزهای طبقاتی و مذهبی در ازدواج اشاره کرد. در گذشته اغلب ازدواجها در میان اعضای یک طبقه با ویژگیهای اقتصادی و پایگاه های اجتماعی نزدیک به هم و در میان خانواده های همسان از نظر مذهبی، انجام می شد اما اکنون با جوانانی مواجه هستیم که به جهات مختلف و متعددی با والدین خود اختلاف دیدگاه دارند و اساسا انتخاب های آنان را نمی پذیرند. اینان بدون پذیرش الگوهای ذهنی والدین، به راحتی از ارزش های آنان عدول کرده و با افرادی که از نظر اجتماعی و اقتصادی کاملا غیرمتناسب هستند، وصلت می کنند یا حتی مایلند با کسانی ازدواج کنند که به ارزشهای مذهبی آنان التزامی ندارند. تکثر سبک‌های زندگی در آینده، پیامدهایی را در رابطه میان خانواده و دین، افزایش افرادی که براساس موازین و عقلانیت مدرن، فتوا صادر می کنند و توسعه برداشتهای عرفانی و غیرشریعتی از دین، پاسخ به بخشی از نیاز خانواده ای است که برای جمع کردن میان دین داری و سبک زندگی جدید، متحول شده است و به عبارتی دارای هویتهای متعدد و متکثر شده اند.

نگاهی به ویژگی خانواده ایرانی

به طور کلی تحولات خانواده ایرانی را می بایست با توجه به دو مؤلفه تغییرات خانواده در مقیاس جهانی و ویژگیهای خانواده ایرانی تحلیل کرد. برخی از این ویژگی‌ها سبب تفاوت در سرعت تحولات و برخی نیز سبب تفاوت در روند تحولات ایران است.

آرمانگرا :

خانواده ایرانی، بسیار آرمانگراست، البته به راحتی می توان از این آرمانگرایی به آرمانزدگی تعبیر کرد. فاصله آرمانها در جامعه ایرانی، به نارضایتی از وضع موجود می انجامد و جامعه همواره، تشنه تغییر و تحول و همواره، منتقد وضع موجود است. از این رو فرهنگ نقد در جامعه ما، بسیار قوی است و در هر کوی و برزن، می توان افرادی را دید که در فرصتهای فراغتی و در ضمن کار، در حال تغییر کابینه و محاکمه مسئولان محلی و ملی هستند. اینان به طور دائم از مسائل مختلف مملکتی گلایه می کنند و ضمن گلایه کردن از قیمتها، انتصاب های محلی و ملی، روابط و مناسبات سیاسی در عرصه های ملی، محلی و بین المللی و ... به زندگی نق می زنند. به طور کلی فرهنگ نقد و نقادی بیش از حد و اساسا آرمان زده بودن، خود زمینه نارضایتی از زندگی خانوادگی، کنار نیامدن با مشکلات و افزایش نابسامانی ها را فراهم می کند. نکته جالب آن است که در این میان کارشناسان تربیتی و فرهنگی کشور نیز در به وجود آمدن یا تشدید شدن این خصلت رفتاری و فکری بی تقصیر نبوده اند. در سالیان اخیر، کارشناسان تربیتی در رسانه ملی با مطرح کردن الگوهای آرمانی از روابط زناشویی، بدون در نظر گرفتن واقعیتهای زندگی به این نارضایتی ها در میان بدنه عمومی اجتماع دامن زده اند.

پیوستگی اجتماعی قوی :

یکی از ویژگیهای مثبت و نیروبخش جامعه ایرانی، پیوستگی اجتماعی قوی ای است که در میان آنها وجود دارد. این در حالی است که برخی جوامع پیشرفته دنیا مانند آمریکا از پیوستگی اجتماعی ضعیفی برخوردار هستند. اگر پیوستگی اجتماعی در برخی کشورها مانند عراق و یمن، با قبیله و طایفه تعریف می شود، در کشورهایی مانند ایران، خانواده محور پیوستگی اجتماعی است. در کشور ایران، افراد به آبرو و حیثیت خانوادگی خود،اهمیت فراوانی می دهند و این خصلت، منطق شکل گیری بسیاری از رفتارهای آنان به حساب می آید.  به عنوان نمونه بسیاری از اجتماعات ازجمله مراسم مذهبی با محوریت خانواده و در جمع خانوادگی شکل می گیرد. رقابتها و چشم و همچشمی های خانوادگی در ایران، قوی است و بسیاری از امور، ازجمله اشتغال و تحصیل دختران و پسران، برای خانواده سرمایه اجتماعی به حساب می آید. سرعت تحولات در چنین جوامعی، بالاتر از جوامعی با پیوستگی اجتماعی کم است و می توان براساس این ویژگی، سرعت برخی تحولات در خانواده ایرانی را توضیح داد.

شدت احساسات و عواطف :

از دیگر ویژگیهای خانواده ایرانی، شدت احساسات و عواطف آنان است. احساسات و عواطف در خانواده ایرانی، به حدی است که ارزشهای دیگر مانند رعایت قواعد ارتباط اجتماعی، نظم و سلسله مراتب را تحت تأثیر قرار می دهد. در خانواده ژاپنی، احساسات مادرانه و دوستانه، سبب نمی شود که نظم اجتماعی و مقوله نظارت و هدایت آسیب ببیند، اما والدین ایرانی بسیاری از ارزشها را به نفع منافع و خشنودی فرزندان، نادیده می گیرند. از این رو فرزندان ایرانی در فضای احساسی خانواده، منظم و منضبط، رشد نمی کنند، صلابت و استواری شخصیت نمی یابند و نمی توانند ارزشهای نسل گذشته را به درستی درون سازی کنند و در آینده نیز به نظم و قوانین اجتماعی چندان وقعی نمی نهند و در برابر تحولات ارزشی، آسیب پذیر جلوه می کنند.

قرار داشتن بر سر دو راه جهانی و دینی : خانواده در ایران با فشار مضاعف مواجه است. در کشورهای دیگر که نظام سیاسی بر گسترش سبکی خاص از زندگی اصرار ندارد ـ خانواده تحت تأثیر جریان مسلط جهانی ـ که در صدد گسترش سبکهای زندگی متناسب با منافع نظام سرمایه داری است ـ قرار دارد اما در کشور ما، خانواده همزمان با دو جریان رقیب مواجه می شود که هر یک در صدد جذب خانواده به پارادایم خویش است. این مواجهه اگر عالمانه مدیریت شود، زمینه ای فراهم می کند تا خانواده با تصویری صحیح از ارزشهای دینی در بومی بخود، به مقاومت فعال دست یابد و بر حفظ ارزشهای اصیل خود پای فشارد و به حالت تسلیم و رضا در برابر جریان مسلط جهانی نرسد، و اگر به درستی مدیریت نشود به ابهام و چندپارگی خانواده خواهد افزود.

حجت الاسلام محمدرضا زیبایی نژاد

رئیس دفتر تحقیقات و مطالعات زنان حوزه علمیه قم

ماهنامه مهر و ماه

 

 

 

 

7/7/2017 11:29:58 PM